Zielone kosmetyki


Zioła były stosowane w kosmetyce zawsze, od samego początku jej istnienia. To głównie na nich i innych składnikach pochodzenia roślinnego, przy skromniejszym udziale tłuszczów zwierzęcych oraz składników mineralnych, oparte były receptury kosmetyków aż do wieku XIX, kiedy to w wyniku postępu w nauce, zaczęto powszechnie stosować związki chemiczne. Stosowanie związków chemicznych w kosmetykach okazało się tańsze a preparaty kosmetyczne cechowała duża skuteczność. Dlatego stosowanie ziół i składników pochodzenia naturalnego zaczęto uważać za przeżytek. Na szczęście jednak w nowoczesnej, dobrej kosmetyce chemia idzie w parze z naturą, czerpiąc to co najlepsze z obydwu tych obszarów. 

Ze względu na coraz większą świadomość zdrowotną oraz przesycenie naszych organizmów wszechobecnymi substancjami chemicznymi (reakcje alergiczne, nadwrażliwość skóry), w obecnych czasach mamy do czynienia z odwrotnym trendem na tzw. produkty organiczne, czyli preparaty kosmetyczne, których składniki są naturalne i czyste, czyli pozbawione składników chemicznych otrzymywanych w drodze syntezy. 

Dzięki swojemu naturalnemu pochodzeniu, wyciągi ziołowe są łatwo i dobrze przyswajane przez skórę, włosy i paznokcie. Pomagają leczyć choroby skórne, wspaniale pielęgnują urodę. Nie oznacza to, że nie powodują podrażnień, czy alergii. Czasem powodują. Mają również krótszą trwałość niż ich chemiczne odpowiedniki (brak konserwantów), jednak pomimo to powracają w wielkim stylu nie tylko na półki drogerii i łazienek, lecz również do gabinetów kosmetycznych oraz ośrodków SPA w postaci zabiegów na twarz i ciało, aromaterapii. Kosmetyczne produkty organiczne, czyli tzw. kosmetyki naturalne, zaczynają być wyróżniane niezależnymi certyfikatami takimi jak demeter, ecocert, cosmebio. 

W roślinach możemy znaleźć wiele ważnych związków biologicznie aktywnych. Do celów kosmetycznych używa się zarówno całych roślin wraz z owocami, jak i pojedynczych, wyizolowanych z nich substancji. Działanie substancji aktywnych na skórę uzależnione jest od ich budowy chemicznej. W roślinach składnikami odpowiedzialnymi za działanie są przede wszystkim takie substancje czynne jak: 

  1. fitohormony – zwane inaczej hormonami roślinnymi, są to złożone substancje o działaniu przypominającym działanie kobiecych hormonów płciowych. Pełnią one rolę zmiataczy wolnych rodników, opóźniają procesy starzenia się skóry, stymulują regenerację naskórka i produkcję kwasu hialuronowego zapewniającego odpowiednie nawilżenie skóry. Działają łagodząco i przeciwzapalnie. Pod ich wpływem poszerzają się naczynia krwionośne, a skóra staje się lepiej ukrwiona i odżywiona. Dlatego fitohormony doskonale sprawdzają się w kosmetykach do pielęgnacji skóry dojrzałej, o obniżonej elastyczności i ze skłonnością do przesuszania naskórka.
  2. flawonoidy – pełnią funkcję barwników, przeciwutleniaczy, chronią m.in. naczynia krwionośne. Jest ich wiele i mają bardzo różnorodne właściwości. Stosowane są jako naturalny filtr przeciwsłoneczny, bo mają zdolność pochłaniania promieni UVA i UVB. Na skórę działają przeciwzapalnie i przeciwalergicznie, zwłaszcza w połączeniu z witaminą C, której działanie przedłużają. Zmniejszają przepuszczalność i kruchość naczyń krwionośnych, przywracają im elastyczność, zapobiegając tym samym ich rozszerzaniu oraz pękaniu, dlatego są ważnym składnikiem m.in. kosmetyków do cery naczynkowej. Przypisuje im się również dużą rolę w wyłapywaniu i usuwaniu wolnych rodników, co w rezultacie przedłuża młodość skóry.
  3. garbniki – mają silne właściwości ściągające, łączą się z substancjami białkowymi, tworząc warstwę ochronną na skórze. Działają przeciwzapalnie, przeciwbakteryjnie, obkurczają naczynia oraz hamują drobne krwawienia i przenikanie toksyn w głąb tkanek. Zmniejszają również obrzęki. Doskonale sprawdzają się w kosmetykach stosowanych m.in. przy nadmiernej potliwości czy skórze trądzikowej.
  4. olejki eteryczne – przyśpieszają procesy regeneracyjne, a to oznacza, że wymiana starych komórek na nowe odbywa się w krótszym czasie. Wszystkie olejki, chociaż w różnym stopniu, mają również właściwości odkażające, bakteriobójcze i przeciwzapalne. Poprawiają też ukrwienie skóry, dzięki czemu zyskuje ona piękny świeży koloryt. A ponadto silnie działają na zmysł zapachu i odpowiednio dobrane mogą pobudzać, uspokajać, poprawiać humor – są więc wykorzystywane m.in. w przemyśle perfumeryjnym.
  5. pektyny – działają łagodząco i przeciwzapalnie,
  6. saponiny – jest to duża grupa związków o różnorodnych właściwościach – hamują procesy zapalne, działają przeciwobrzękowo, poprawiają ukrwienie tkanek, a w rezultacie ich dotlenienie i koloryt skóry. Ale przede wszystkim obniżają napięcie powierzchniowe wody, tworząc pieniące się wodne roztwory, zwiększają przepuszczalność błon komórkowych, ułatwiają wnikanie substancji odżywczych do skóry. Saponiny są składnikiem nie tylko mydła, ale także płynów do mycia twarzy, preparatów do demakijażu, toników czy żeli pod prysznic.
  7. śluzy – wykazują właściwości przeciwzapalne, rozmiękczające.
  8. taniny – rozpuszczalne w wodzie polifenole. Mają właściwości wiązania się z białkami skóry. Działanie to powoduje ściąganie porów i wzrost napięcia skóry. Taniny katecholowe mają ponadto zdolność zmniejszania przepuszczalności naczyń włosowatych, co nadaje im właściwości przeciwzapalne.
  9. antocyjany – to cząsteczki utlenowane, które tworzą barwniki czerwone w środowisku kwaśnym i niebieskie w środowisku zasadowym. Uszczelniają naczynia włosowate i zmniejszają ich przepuszczalność. 
  10. lecytyny – polarne lipidy. Częściowo są jonowymi środkami powierzchniowo czynnymi pochodzenia naturalnego. Jako fosfolipidy maja powinowactwo do lipidów naskórkowych. Pełnią jednocześnie funkcję technologiczną, ponieważ występują w układach  układach emulsyjnych lub liposomach oraz rolę fizjologiczną, gdyż odbudowują skórne spoiwo lipidowe. Mają również działanie nawilżające.
  11. cukry – proste, złożone i wielocukry. To hydrofilowe duże cząsteczki, które pęcznieją w wodzie. Pozostają na powierzchni skóry, jako uwodniona warstwa i w ten sposób nawilżają skórę. Pektyny to połączenie cukrów i kwasu pektynowego, który jest polimerem kwasu galakturonowego, są składnikami budulcowymi ścian komórek roślinnych, mogą być wykorzystane jako czynniki łagodzące i zmiękczające skórę. Śluzy roślinne to połączenie cukrów prostych i kwasu uronowego, które to w kontakcie z wodą pęcznieją i tworzą roztwory koloidalne, zapobiegają wysuszeniu skóry poprzez działanie filmotwórcze oraz dużą zdolność wiązania wody.
  12. aminokwasy - występują w roślinach w postaci amidów (asparagina, glutamina), aminokwasów i białek. Uczestniczą w procesie odżywiania i odnowy komórkowej. Nie wchłaniają się bezpośrednio. Najpierw są hydrolizowane na drodze enzymatycznej i w niektórych przypadkach metabolizowane przez skórę, która wykorzystuje je w postaci aminokwasów i małych peptydów. Ostatnimi czasy wykorzystuje się hodowle algi spiruliny (Spirala platensis) ze względu na bardzo dużą zawartość białek. 
  13. karoteny - barwniki roślinne rozpuszczalne w tłuszczach, żółte, pomarańczowe lub czerwone. Są one prekursorami witaminy A. Najbardziej znanym jest β-karoten. 

Przykłady roślin wykorzystywanych w kosmetyce:

  • aloes – wspomaga podstawowe funkcje bariery ochronnej naskórka, ma działanie osłaniające i łagodzącym podrażnienia skóry, a także zmiękczające. Ułatwia wiązanie wody w skórze zapobiega jej przesuszaniu. 
  • arnika – wzmacnia i uelastycznia ściany naczyń włosowatych,
  • bez czarny - jego działanie można określić jako poprawiające przemianę materii. Przy cerze skłonnej do wyprysków można stosować go do okładów kosmetycznych. Zmniejsza przepuszczalność i kruchość naczyń krwionośnych. Wchodzi w skład maseczek ziołowych do cery tłustej, trądzikowej, łojotokowej. Napar z kwiatów i odwar z owoców pije się przy łuszczycy.
  • bratek - pospolita roślina ozdobna, która zawiera flawonoidy (rutyna, kwercetyna, rutozyd), antocjany, karotenoidy, saponiny, garbniki, rutynę i witaminę C. Ziele to ma bogaty skład, jednak jest niedostatecznie wykorzystywane w kosmetyce. Bratek przyjmowany wewnętrznie wraz z pokrzywą ma działanie "czyszczące krew". Picie takiej herbaty jest szczególnie zalecane przy trądziku. Sproszkowany bratek jest dobry w pielęgnacji cery mieszanej i wrażliwej oraz cery naczynkowej dzięki zawartości rutyny. Uszczelnia ściany drobnych naczyń krwionośnych i poprawia mikrokrążenie i przemianę materii w komórkach. 
  • chmiel -  kwiat oraz szyszki mają działanie ściągające i bakteriostatyczne. Zawiera fitoestrogeny. Wyciąg z chmielu wchodzi w skład kremów regeneracyjnych, maseczek, szamponów do włosów. 
  • dziurawiec - ma właściwości ściągające, przeciwbakteryjne i przeciwzapalne. Pomaga w kuracji wątroby i reguluje przemianę materii, co decyduje o zdrowej cerze. Poza tym odświeża, uspokaja, relaksuje.
  • kasztanowiec - kwiaty kasztanowca zawierają mieszaninę triterpenowych saponin, zwaną escyną, flawonoidy, kumaryny, garbniki, kwasy polifenolowe, cukry. Escyna działa na skórę przeciwzapalnie i przeciwobrzękowo, wpływa uszczelniająco i uelastyczniająco na ściany naczyń krwionośnych. Mocniejsze ścianki naczyń nie powodują prześwitów krwi przez skórę. Wyciągi z kasztanowca usprawniają również mikrokrążenie i zapobiegają zastojom krwi w naczynkach. Jest też naturalnym filtrem słonecznym absorbującym promieniowanie UVB. Sproszkowane kwiaty kasztanowca są skuteczne w pielęgnacji podkrążonych okolic oczu, rumienia, cery naczynkowej oraz w łagodzeniu objawów cellulitu. Stosuje się je w maseczkach, zmieszanych z płatkami róży, skrzypem i glinką różową.
  • kora dębowa - zawiera garbniki rozpuszczalne w wodzie, ma właściwości ściągające i przeciwzapalne. Odwary z kory dębowej stosuje się do kąpieli, przy nadmiernym poceniu nóg, odmrożeniach. Używana jest do kąpieli ziołowych, produkcji wód toaletowych, maseczek i maści leczniczych.
  • lawenda – tonizuje, przyśpiesza regenerację skóry, łagodzi podrażnienia skóry,
  • lipa - zawiera flawonoidy, olejek eteryczny (farnezolem, geraniolem), związki śluzowe, kwasy organiczne, fitosterole, trójterpeny i in. Sproszkowanego kwiatostanu lipy używa się do peelingów i maseczek do cery suchej i wrażliwej. Na naskórek działa oczyszczająco, zmiękczająco i ochronnie (zapobiega infekcjom). Napar z kwiatu lipowego to znany środek „na poty". Wpływa hamująco na wypadanie włosów.
  • łopian – działa kojąco, zmniejsza łojotok, przeciwdziała on nie tylko wypadaniu włosów, ale i łupieżowi. Napar łopianowy reguluje przemianę materii, a zewnętrznie stosuje się go do przemywania ropnych krostek na twarzy. Odwar z korzeni oraz świeży sok używano przy owrzodzeniach i egzemach. Ma działanie ściągające, dezynfekujące. Stosowny w kosmetykach do włosów przetłuszczających się.
  • melisa /liść/ - w kosmetyce wykorzystywana do naparów i lotionów dla cery tłustej i mieszanej w celu normalizacji pracy gruczołów łojowych. Ze względu na obecność olejku lotnego nadaje skórze przyjemny, świeży, cytrynowy zapach.  
  • mniszek lekarski /korzeń/ - mniszek lekarski potocznie nazywany jest mleczem. Znaczenie lecznicze ma cała roślina ze względu na obecność w niej soku o wyglądzie rzadkiego mleka. Sok o gorzkim smaku zawiera gorzką substancję - taraksacynę oraz białko i żywicę. Liście mniszka zawierają garbniki, kwasy organiczne, witaminy oraz sole cynku. Używa się go do oczyszczania skóry tłustej i zmęczonej. Przyspiesza bliznowacenie i zanikanie uszkodzeń skóry na przykład w przypadku skóry trądzikowej. Posiada również właściwości rozjaśniające przebarwienia.
  • morszczyn - to alga brunatna występująca w Atlantyku oraz Morzu Północnym. Wykorzystywana w celach leczniczych. Zawiera sole mineralne (jod, magnez, mangan, cynk, sód, potas, siarkę, chlor) oraz specyficzne wielocukry (laminarynę, fukoidynę), kwas alginowy i witaminy. Reguluje przemianę materii i pobudza krążenie. Redukuje złogi tłuszczowe, eliminuje nadmiar wody z tkanek, poprawia strukturę skóry.
  • nagietek /płatki/ – roślina ozdobna z ciemnopomarańczowymi kwiatami, które stanowią cenny surowiec leczniczy oraz kosmetyczny. Płatki nagietka zawierają mieszaninę saponin trójterpenowych oraz karotenoidów (do 3% prowitaminy A), flawonoidy, fitosterole, żywice, poliacetyleny, olejek lotny. Zastosowanie nagietka jest szerokie. Używa się go w pielęgnacji suchej, szorstkiej i popękanej skóry w celu zmiękczenia, wygładzenia i gojenia drobnych ranek. Działa jako środek przeciwzapalny, gojący zmiany trądzikowe.
  • oczar wilgilijski - oczar jest nazywany także meksykańskim drzewem magicznym, a jego działanie od dawna cenione jest w kosmetyce. W farmacji i kosmetyce używa się wyciągów z kory i liści tego zioła, które zawierają garbniki, flawonoidy, kwas galusowy i elagowy, leukoantocyjanidy, saponiny i taniny. Wyciągi z oczaru oraz woda oczarowa posiadają właściwości ściągające, przeciwzapalne, przeciwkrwotoczne, łagodzące zaczerwienienie skóry w wyniku nadmiernej ekspozycji na słońce. Wyciągi z oczaru wirginijskiego oraz woda oczarowa działają obkurczająco na naczynka krwionośne, zwężają również rozszerzone pory i stosuje się je w pielęgnacji cery tłustej i mieszanej, naczyniowej i rumieniu.
  • owies zwyczajny - ze względu na siłę działania i wszechstronność, uważany jest w kosmetyce za europejski odpowiednik żeńszenia. Wyciąg ze świeżego ziela owsa zawiera saponiny, flawonoidy, sole mineralne z dużą ilością krzemionki. Wykazuje głównie działanie kojące. Jest składnikiem kosmetyków przeznaczonych do pielęgnacji starzejącej się skóry. 
  • pokrzywa – wykazuje właściwości tonizujące i regenerujące skórę, zapobiega łupieżowi, hamuje wypadanie włosów,
  • pomidor - potężne źródło likopenu, który chroni skórę przed działaniem wolnych rodników, a więc i przed przedwczesnym jej starzeniem. Dzięki zawartych w nich witaminach, cera staje się gładka, rozświetlona i oczyszczona, a pory zmniejszone. Również dzięki pomidorom skóra łatwiej się regeneruje,
  • rozmaryn /liście/ - liście rozmarynu są wykorzystywane w kosmetyce ze względu na obecność olejku lotnego. Zawierają także garbniki, gorycze, saponiny i żywice. Napary, lotiony i maseczki z rozmarynem pobudzają mikrokrążenie, przyspieszając procesy metaboliczne. Działają dezynfekująco i przeciwzapalnie na skórę trądzikową oraz ściągają pory. 
  • róża /płatki/ - należy do delikatnych surowców kosmetycznych bardzo cenionych od niepamiętnych czasów. Płatki róży zawierają olejek lotny, tłuszcze, flawonoidy, witaminę C, kwasy organiczne, związki cukrowe. Flawonoidy i witamina C wykazują synergizm we wzajemnym oddziaływaniu, zwiększają odporność naskórka na proces starzenia się. Sproszkowane płatki róży służą jako peeling i składnik maseczek nawilżających i regenerujących do cery suchej, dojrzałej i wrażliwej. Działają odżywczo, tonizująco i odmładzająco.
  • rumianek /koszyczek/ – znakomite zioło pod względem działania kosmetycznego. Zawiera olejek lotny (do 1,3 %), flawonoidy, kumaryny, śluzy i karotenoidy. Głównymi składnikami olejku lotnego są azuleny i bisabolol o wysokiej czynności biologicznej. Rumianek działa przeciwzapalnie, łagodzi podrażnienia. Nadaje się do pielęgnacji skóry tłustej i wrażliwej. Sproszkowany rumianek stosuje się również w maseczkach rozpulchniających do oczyszczania zanieczyszczonej skóry.
  • skrzyp /ziele/ – roślina z punktu widzenia kosmetycznego ma bogaty skład i jest szeroko wykorzystywana w pielęgnacji. Zawiera flawonoidy, saponiny, kwasy organiczne, witaminę C, do 10% soli mineralnych, w tym dużo krzemionki o właściwościach regenerujących tkankę łączną. Szeroko stosowany w pielęgnacji skóry tłustej z rozszerzonymi porami oraz skóry dojrzałej. Popularny również w pielęgnacji włosów. Wyciągi ze skrzypu wzmacniają łodygę włosową i zmniejszają wypadanie włosów.
  • szałwia – działa antyseptycznie i ściągająco, hamuje wypadanie włosów, zapobiega łupieżowi.
  • ślaz - w kosmetyce wykorzystuje się korzenie, liście i kwiaty ślazu (potocznie nazywanym malwą). Głównym składnikiem czynnym tych części rośliny jest śluz. Oprócz śluzu kwiaty malwy zawierają kwasy organiczne, olejek lotny, flawonoidy, aminokwasy, sole mineralne i lecytynę. Kwiaty odmiany prawoślazu czarnej malwy bogate są w niebiesko-fioletowe barwniki antocjanowe, które korzystnie wpływają na tkanki i poprawiają ich ukrwienie. Sproszkowany ślaz polecany jest do maseczek liftingujących i tonizujących.
  • tymianek - zawiera olejek eteryczny (tymol), garbniki i fenolokwasy. Działa bakteriostatycznie (stabilizuje "dobrą" florę bakteryjną, która nie dopuszcza do rozmnażania się bakterii chorobotwórczych) oraz ściągająco. Sproszkowany tymianek stosuje się jako składnik w maseczkach leczniczych do cery trądzikowej.



Literatura:
1. J. Dylewska-Grzelakowska Kosmetyka stosowana, WSiP, Warszawa, 1999 
2. www.fitomed.pl/ziola
3. www.pkik.pl/uroda/kosmetyki-pelne-ziol Portal Polska kosmetologia i kosmetyka
4. www.farmacjapraktyczna,pl
5. Zioła z apteki natury, praca zbiorowa, Poznań, Publicat S.A., 2012
6. Klaudyna Hebda, Ziołowy Zakątek. Kosmetyki, które zrobisz w domu, Warszawa, Wydawnictwo Nasza Księgarnia, 2014
7. Lewkowicz-Mosiej Teresa, Ziołowe SPA. Poradnik urody, Raszyn, Agencja Wydawnicza Jerzy Mostowski, 2014
8. Czerpak Romuald, Jabłońska-Trypuć Agata, Surowce kosmetyczne i ich składniki, Wrocław, MedPharm Polska, 2008
9. www.czytelniamedyczna.pl, Postępy Fitoterapii 3-4/2002, s. 50-52 , Jerzy Jambor, Małgorzata Horoszkiewicz-Hassan, Aldona Krawczyk




Kasia Pętlak